چاقی (قسمت اول)

چاقي يك بيماري پيچيده است كه مشكلات و خطرات جدي براي سلامتي در پي داشته و مي تواند سبب كاهش كيفيت زندگي شود
تعريف چاقي ساده است: حالتي كه در آن بدن بيش از اندازه چربي دارد. اما در واقع، درمان و كنترل چاقي به سادگي تعريف آن نيست.
چاقي يك اختلال بسيار پيچيده است كه فقط يك مشكل ظاهري نيست. چاق شدن شما را در معرض انواعي از بيماريها قرار داده و سبب مشكلاتي در سلامت ميشود.

 

چاقي بيش از اندازه مي تواند سبب مشكلات زير شود:
• ديابت نوع دو
• فشار خون بالا
• بيماري قلبي
• سكته مغزي
• برخي از انواع سرطان
در سراسر جهان، شيوع چاقي بين سالهاي 1980 و 2015 بر طبق سازمان بهداشت جهاني (WHO) دو برابر شده است و عواقب اجتماعي و اقتصادي چاقي از جمله هزينه هاي بالاتر مراقبتهاي بهداشتي، كم شدن بازدهي در محل كار و دستمزدهاي پايين تر، تاثيرات عميقي در سراسر جهان داشته است.
چاقي و شاخص توده بدني (BMI)
چاقي عموما با استفاده از شاخص توده بدني يا BMI سنجيده ميشود. در BMI هم قد و وزن فرد در نظر گرفته مي شود و بر حسب واحد kg/m2 (كيلوگرم بر متر مربع) بيان ميشود.
طبقه بندي سطوح BMI براي بزرگسالان به شرح زير است:
• وزن طبيعي: 18.5 تا 24.9
• اضافه وزن: 25 تا 29.9
• چاقي: 30 و يا بالاتر
چاقي نيز به صورت زير تقسيم بندي ميشود:
چاقي نوع 1: 30 تا 34.9= MBI
چاقي نوع 2: 35 تا 39.9 = MBI
چاقي نوع 3: 40 و يا بالاتر = MBI
چاقي كشنده
برخي از سازمانهاي بهداشتي همچنين به چاقي نوع 3 يعني MBI برابر 40 و يا بالاتر چاقي كشنده نيز اطلاق مي كنند.
چاقي كشنده همچنين به صورت داشتن 40كيلو بالاتر از وزن ايده آل تان و يا داشتن BMI 35 و يا بيشتر به همراه يك بيماري مرتبط با چاقي مثل فشار خون بالا و يا ديابت نوع دو نيز تعريف مي شود. داشتن چاقي كشنده افراد را بيشتر در معرض مشكلات سلامتي نسبت به داشتن كمي اضافه وزن و يا چاقي معمولي قرار مي دهد.
چاقي و بارداري
چاقي مي تواند بر توانايي زاد و ولد هم در زنان و هم در مردان تاثير منفي بگذارد. در زنان، چاقي سبب ناتخم آوري( عدم تخمك گذاري و يا رها نشدن تخمك ها از تخمدانها) منجر ميشود. در مردان، چاقي سبب پايين آمدن كيفيت مني، كاهش شهوت جنسي و اختلالات نعوظ ميشود.
براي زنان چاقي سبب افزايش ريسك چنين عوارضي در بارداري ميشود:
• ديابت بارداري
• فشار خون بالا
• سقط جنين
• پره اكلامپسي (يك عارضه جدي در اواخر بارداري)
• درد زايمان غيرطبيعي كه اغلب به سزارين منجر ميشود
جنين در زنان داراي اضافه وزن و يا چاق بيشتر در خطر مشكلات زير هستند:
با كم كردن وزن و افزايش وزن حداقلي در دوران بارداري مي توان اين ريسكها را به كمترين حد رسانيد.
چاقي در كودكان
سازمان بهداشت جهاني، چاقي كودكان را يكي زا بهزرگرتين چالشهاي سلامت عمومي قرن بيست و يكم مي داند.
چاقي نه تنها سبب كاهش كيفيت كودكان ميشود بلكه كودكاني كه داراي اضافه وزن بوده و يا چاق هستند احتمال اينكه در بزرگسالي نيز چاق بمانند و دچار بيماريهاي مربوط به چاقي نظير ديابت نوع دو و بيماري قلبي در سنين جواني بشوند در آنها بيشتر است.
اگرچه نمي توان نرخ چاقي كودكان را در جهان با قطعيت اعلام كرد اما در سال 2010 ، 43 ميليون كودك زير 5 سال دچار اضافه وزن و يا چاقي بوده اند. از اين 43 ميليون نفر، 35 ميليون در كشورهاي در حال توسعه زندگي مي كردند. در كشورهاي توسعه يافته نيز اين رقم رو به افزايش است.
خطرات بهداشتي كوتاه مدت چاقي در كودكي عبارتند از:
• فاكتورهاي خطر بيماريهاي قلبي عروقي
• پيش ديابت
• مشكلات استخوان و مفاصل
• بدنامي اجتماعي
• اعتماد به نفس پايين
خطرات بلند مدت هم شامل همان خطراتي ميشود كه بزرگسالان با آنها مواجه هستند.
BMI چيست؟
BMI ابزاري است براي ارزابي چربي بدن كه خود كامل نيست. BMI مخفف شاخص توده بدني و راهي براي برآرد كردن چربي اضافه اي است كه بدن شما حمل مي كند.
ثابت شده است در BMI كه هم بر مبناي وزن و هم قد است عموما معتبر بوده و راه آساني براي برآورد خطر چاقي در يك فرد است اگرچه خطاناپذير نيست.
BMI چگونه ارزيابي مي كند؟
در BMI وزن شما بر حسب پوند بر قد شما بر حسب اينچ به توان دو تقسيم و در 703 ضرب ميشود:
فرمول: وزن (lb)/ قد (in)2 × 703
مثال: BMI در فردي كه 5 فوت و 4 اينچ قد و 140 پوند وزن دارد برابر است با:
140 / (64x64) x 703 = 24 BMI
اگر از سيستم اندازه گيري استفاده مي كنيد وزن به كيلوگرم تقسيم بر وزن به متر مربع ميشود:
فرمول: وزن شما (kg)/ قد (m2)
مثال: براي زني كه 1.7 متر قد و 68 كيلوگرم وزن دارد:
68 / (1.7 x 1.7) = 23.5 BMI
اعداد BMI براي زنان و مردان مشابه است ولي براي كودكان از فرمولي استفاده ميشود كه كمي متفاوت با بزرگسالان است.
معناي عدد BMI چيست؟
از ارقام BMI به عنوان ابزاري براي پايش و شناسايي كساني كه ممكن است اضافه وزن داشته و يا چاق باشند استفاده مي شود:
BMI زير 18.5= كم وزن
BMI 18.5 تا 24.9 = وزن طبيعي
BMI 25 تا 29.9 = اضافه وزن
BMI 30 و بالاتر = چاق
BMI 40 و بالاتر: چاقي كشنده
با اين وجود، عدد BMI به اين معنا نيست كه شما قطعا در وزن سلامت، داراي اضافه وزن و يا چاق هستيد چون فاكتورهاي ديگري نيز براي اين منظور بايد مد نظر قرار داده شوند.
محدوديتهاي BMI
در حالي كه نشان داده شده است كه BMI همبستگي قوي با مقدار چربي بدن هر فرد دارد، اما در سنجش ارزيابي وزن سلامت ضعفهايي دارد.
متداولترين فاكتورهاي گمراه كننده در اين زمينه عبارتند از:
• در BMI مشابه زنان نسبت به مردان چربي بدني بيشتري دارند.
• بزرگسالان مسن تر عمومي نسبت به جوان تر ها با BMI مشابه چربي بدني بيشتر و ماهيچه هاي كمتري دارند.
• ورزشكاران آماتور و حرفه اي ممكن است BMI بالاتري به خاطر داشتن توده عضلاني بيشتر داشته باشند كه دليلش افزايش چربي بدني نيست. (وزن ماهيچه بيشتر از چربي است.)
علاوه بر BMI چه ارقام ديگري را بايد مد نظر قرار داد؟
BMI تنها يك شاخص از افزايش ريسك براي بيماريهاي مربوط به چاقي است. پيشنهاد شده است كه موارد زير نيز مد نظر قرار داده شود:
اندازه دور كمر: زياد بودن چربي اطراف كمر به نسبت باسن احتمال خطر ابتلا به بيماري قلبي و ديابت نوع دو را افزايش مي دهد. اندازه دور كمر براي زنان بايد 89 سانتي متر يا كمتر و براي مردان 5/101 يا كمتر سانتي متر باشد.
فاكتورهاي خطر ديگر براي بيماري
متخصصين همچنين وجود فشار خون بالا (پرفشاري خون)، كلسترول بالا، تري گليسريد بالا، گلوكر خون بالا (قند خون)، سابقه خانوادگي بيماري قلبي زودهنگام، نداشتن فعاليت فيزيكي و سيگار كشيدن رانيز مد نظر قرار مي دهند.
راههاي ديگر براي ارزيابي مقدار چربي
علاوه بر BMI راههاي ديگري نيز براي اندازه گيري ميزان چربي بدن وجود دارد. با اين وجود، آنها نياز به تجهيزات خاصي و آموزش براي اجرا بوده و مي تواند بسته به تجهيزات مورد استفاده و فردي اين روند را انجام مي دهد نتايج متفاوتي بدست دهد.
اين شيوه هاي ديگر عبارتند از:
• اندازه گيري ضخامت چربي زير پوستي با كاليبر
• اندازه گيري وزن زير آب
• اندازه گيري مقاومت بيوالكتريكي
• Dual-energy x-ray absorptiometry (DXA)
• رقيق سازي ايزوتوپي
علل چاقي و فاكتورهاي خطر
چاقي يك مشكل پيچيده است كه تحت تاثير عواملي نظير عادات كاري، الگوهاي رفت و آمد و تكنولوژي قرار دارد. چاقي در ساده ترين سطح به خاطر مصرف كالري بيشتر از آنچه كه مي سوزانيد ايجاد ميشود. با اين وجود، چاقي يك مشكل پيچيده است كه صرفا علت آن فراتر از خوردن بيش از اندازه و تحرك كم است.
محيطي كه در آن زندگي مي كنيد و معيارهاي اجتماعي جامعه در مورد غذا، خوردن و سبك زندگي تا حد زيادي بر نحوه خوردن، آنچه كه مي خوريد و ميزان خورد و خوراك شما تاثير مي گذارد.
به همين صورت، محيط بر نحوه ، ميزان و مكان فعاليت بدني شما نيز تاثير مي گذارد.
رژيم غذايي و سبك زندگي
تغييرات در عادات غذايي و سبك زندگي به شيوع چاقي كمك كرده است. اين تغييرات عبارتند از:
بزرگسالان زمان بيشتري را امروزه بر سر كار سپري مي كنند و در نتيجه ساعات كاري طولاني تري داشته و بيشتر در رفت و آمد هستند و زمان كمتري براي آماده كردن غذا دارند.
بيشتر مردم امروزه در رستورانها غذا مي خورند كه وعده هاي غذايي بزرگتر بوده و تراكم كالري بيشتر است.
اندازهاي سهم غذاهاي بسته بندي شده مثل اسنكها و نوشيدني هاي گازدار در طول سالها بزرگ و بزرگتر شده اند.
كودكان زمان بيشتري را صرف ديدن تلويزيون، استفاده از كامپيوتر ويا بازيهاي الكترونيكي و زمان كمتري را صرف بازيها و تفريحات فيزيكي مي نمايند.
كارهاي بزرگسالان در سر كار بيشتر نشستني شده و كمتر كار فيزيكي انجام مي دهند.
محيط
نحوه شكل گيري و ساختار مدارس، محيطهاي كاري و جوامع به نرخ بالاي چاقي كمك كرده است. برخي از تغييراتي كه در چند دهه گذشته ديده ميشود عبارتند از:
غذاها (مخصوصا فست فودها) امروزه در مكانهايي مثل پمپ بنزين ها هم فروخته ميشوند و در اداره ها مغازه هايي وجود دارند كه در طول تاريخ هيچ گاه غذا نمي فروخته اند. نتيجه نهايي اين است كه غذا دائما در دسترس است.
محصولات غذايي و رستورانها در تلويزونها، راديو، به صورت آنلاين و در هر جايي بسيار تبلغ ميشوند.
بسياري از جوامع مسيرها و مكانهاي ايمني براي پياده روي و دوچرخه سوراي و يا بازي در فضاي آزاد ندارند.
در اغلب كارها فرصت محدودي براي فعاليت فيزيكي فراهم مي شود.
بسياري از مدارس هيچ مكاني براي زنگهاي تفريح و يا كلاسهاي ورزشي ندارند.
بد تر از همه دسرها هستند كه هيچ ماده مغزي و سالم و تازه اي ندارند.
شوهاي تلويزيوني بسياري به غذاها، رستورانها و پخت و پز احتصاص دارد كه بدون توجه به عواقبي كه اين غذاها در پي دارند نمايش داده ميشوند.
استرس
استرس به شيوه هاي مختلفي به چاقي كمك مي كند:
افرادي كه استرس دارند اغلب گزينه هاي غذايي نامناسب را انتخاب و زياد غذا مي خورند.
استرس سبب رها شدن هورمونهاي استرس از جمله كرتيزول ميشود كه سبب ترشح تري گليسريد (اسيدهاي چرب) از ذخيره بدن شده و اين سلولها در قسمتهاي تحتاني شكم ذخيره ميشوند. كورتيزول همچنين اشتها را افزايش مي دهد.
ژن ها
برخي از افراد براي چاقي و اضافه وزن استعداد ژنتيكي دارند. با اين وجود، در اغلب موارد همين افراد هم چاق نميشوند مگر اينكه عدم توازن در انرژي نيز داشته باشند- يعني كالري مصرفي آنها بيشتر از كالري باشد كه مي سوزانند. يك گرايش ژنتيكي به چاقي صرفا زماني آشكار ميشود كه سبك زندگي يك فرد و يا گروه و يا محيط آنها به صورت چشمگيري تغيير نمايد.
سندورم هاي ژنتيكي مثل پرادرويلي، آلستروم، كوهن، باردت-بیدل ، Börjeson-Forssman، سندروم ليمن، Frohlich و برخي ديگر مي توانند به چاقي منجر شوند.
چنين سندروم هايي نادر هستند با اين وجود اين بيماريهاي ناهنجاريهاي ديگري هم در كنار چاقي با خود به همراه دارند.
شرايط پزشكي
برخي از انواع مشكلات پزشكي در نتيجه چاقي و اضافه وزن ايجاد ميشوند كه عبارتند از:
• سندروم كوشينگ (يك سندروم نادر كه از توليد بيش از اندازه كورتيزول توسط غدد آدرنال ايجاد ميشود)
• اختلالات خورد و خوراك، مخصوصا اختلال پرخوري، پرخوري عصبي، و اختلال خوردن شبانه
• نقص هورمون رشد
• هيپوگناديسم (تستسترون پايين)
• سندروم تخمدان پلي كيستيك
• كم كاري تيروئيد
• انسولينوما (توموري در پانكراس كه انسولين توليد مي كند)
در برخي موارد مشخص نيست كه اين چاقي است كه سبب ايجاد بيماري شده و يا برعكس بيماري عامل چاقي بوده است.
داروهايي كه به چاقي كمك مي كنند
مشخص شده است كه داروهاي خاصي اغلب به خاطر افزايش اشتها باعث افزايش وزن شده و به چاقي كمك م يكنند.
اين داروها عبارتند از :
• داروهاي ديابت از جمله انسولين، thiazolidinedione ( Actos و Avandia) و سولفونيل اوره ها (glimepiride، glipizide و glyburide)، آلفا آدرنرژيك بلاكرها
• آنتي هيستامين ها (كه براي حساسيت استفاده مي شوند) مخصوصا cyproheptadine
• استروئيدها از جمله كورتيكوستروئيدها و قرضهاي ضد بارداري
• داروهاي روان درماني ار جمله ليتيوم، داروهاي ضد روان پريشي و ضد افسردگي
• داروهاي ضد تشنج (كه براي فلج مغزي و برخي بيماريهاي ديگر استفاده ميشود) مثل والپورات سديم و كاربامازپين
• داروهاي فشار خون بالا از جمله thiazide diuretics، loop diuretics و مسدود كننده هاي كانال كلسيم
در برخي موارد مي توان اين داروها را با داروهاي ديگر جايگزين كرده و يا دوز مصرفي آنها را كمتر كرد.
با اين وجود سرخود مصرف داروها را قطع نكنيد. در مورد گزينه هاي موجود ديگر با پزشك خود مشورت نماييد و در مورد اينكه كداميك براي شما مناسب تر است با هم يك تصميم درست بگيريد.
اگر بايد دارويي را مصرف كنيد كه اشتهاي شما را افزاي شمي دهد تمهيدات رفتاري مثل ياد گرفتن شمارش كالري ها و آرام غذا خوردن مي تواند به شما در محدود كردن وزن كمك نمايد.
درمان چاقي
يك عامل كليدي براي موفقيت در كاهش وزن اين است كه اهداف واقع بينانه داشته باشيم.درمان چاقي كم كردن وزن است و چند راه براي رسيدن به آن وجود دارد كه عبارتند از:
• رژيم و تغيير سبك زندگي
• داروهاي تجويزي
• جراحي كاهش وزن
براي بزرگسالان، مخصوصا براي كساني كه از رژيم و اصلاح سبك زندگي استفاده مي كنند اهداف زير عموما واقع گرايانه تلقي ميشود:
• هدف كم كردن 5 تا 10 درصد وزن بدن در طول 6 ماه
• كم كردن وزن به صورت تدريجي به طوري كه بيشتر از 0.5 تا 1 كيلوگرم در يك هفته نباشد.
• به محض اينكه توانستيد 10 درصد وزن خود را كم كنيد، قبل از اينكه به كاهش وزن بيشتر اقدام كنيد، براي مدتي تلاش خود را براي نگه داشتن وزن در همين حد متمركز كنيد.
چاقي و اصلاح سبك زندگي
خوردن بيش از اندازه عامل اصلي چاقي بوده و برخي از علل متداول پرخوري عبارتند از:
• خستگي مفرط
• بي حوصلگي
• استرس و اضطراب
• احساس شادي و يا جشن گرفتن
• تند غذا خوردن
• خوردن بي فكر و يا عدم توجه به آنچه كه مي خوريد
• خوردن براي خوشايند ديگران و تناسب داشتن با يك گروه اجتماعي
• تلاش براي پيروي از يك رژيم خيلي سخت
• فاصله افتادن بيش از انداز بين وعده هاي غذايي و بيش از اندازه گرسنه شدن
اصلاحاتي در سبك زندگي كه مي توانند به پرداختن به يكي از دلايل بالاو در نتيجه كاهش وزن كمك نمايند عبارتند از:
• داشتن خواب كافي
• آگاهي داشتن نسبت به عادات و عئاطفي كه به پرخوري منجر ميشوند
• توجه داشتن به ميزان گرسنگي و سيري قبل، بعد و در طول خوردن غذا
• پيروي از يك رژيم غذايي سالم كه هم تنوع كافي داشته و هم بتواند كالري مناسب را تامين نمايد
• انتخاب غذاهايي كه ميزان آب و فيبر زياد دارند مثل ميوه ها، سبزيجات، غلات كامل و حبوبات
• داشتن فعاليت فيزيكي مرتب و روزانه
• پيوستن به سازمانهاي آنلاين و يا حضوري كاهش وزن
داروهاي درمان كننده چاقي
فقط چند دارو براي درمان بلند مدت چاقي مورد تاييد سازمان غذا و داروي آمريكا (FDA) قرار گرفته اند كه عبارتند از:
Belviq (لوركاسرين)
Contrave (نالتروكسان/ بوپروپیون)
Qsymia (فن ترمين/توپيرامات)
Xenical (اورليستات كه در داروخانه ها با دوز كمتر بدون نياز به نسخه پزشك با نام Alli (آلي) فروخته ميشود). ارليستات هم براي بزرگسالان و هم براي نوجوانان تاييد شده است اما مابقي داروها فقط براي مصرف بزرگسالان هستند.
هر يك از اين داروها به گونه متفاوتي عمل كرده و عوارض جانبي خود را دارند. بهتر است پزشكتان انتخاب كند كه كدام يك را امتحان نماييد. ميزان متوسط كاهش وزن در نتيجه استفاده از يكي از اين داروها بين 3 تا 9 درصد وزن بدن متفاوت است. در تحقيقي مشخص شد كه استفاده از كوسيميا ((Qsymia بيش از سه داروي ديگر سبب كاهش وزن ميشود.
در مورد كاهش وزن با دارو و عوارض جانبي آن با قطع مصرف متوقف ميشود. برخي از داروهاي ديگر نيز براي كاهش وزن كوتاه مدت تاييد شده اند اما فايده چنداني ندارند چون اغلب افراد پس از توقف مصرف دوباره به وزن اوليه خود باز مي گردند.
جراحي چاقي
جراحي براي كاهش وزن، جراحي چاقي (bariatric surgery) ناميده ميشود كه كاهش وزن بيشتري نسبت به دارو دارد اما نتيجه آن از فردي به فرد ديگر متفاوت است.
Roux-en-Y gastric bypass: اين متداولترين نوع جراحي باي پس معده است كه در آن اندازه معده به اندازه يك گردو كاهش داده ميشود و قسمتمياني روده كوچك مستقيما به معده متصل ميشود. در اين صورت ميزان غذايي كه مي توانيد بخوريد و در نتيجه موادي كه جذب بدن ميشوند كاهش مي يابد.
حلقه گذاري قابل تنظيم معده (Laparoscopic adjustable gastric banding): در اين شيوه يك حلقه قابل اتصاع دور معده گذاشته ميشود و معده را به دو كيسه تقسيم مي كند كه قسمت بالا كوچك و قسمت پايين بزرگتر است. اين كيسه ميزان غذايي را كه مي توانيد در يك وعده بخوريد كاهش داده و مي توان حلقه را تنگ تركرده و اندازه معده بالايي را باز هم كاهش داد.
Sleeve gastrectomy: اين نوع جديد از جراحي است كه در آن 80 درصد معده كلا برداشته ميشود. در اين صورت معده بيشتر شكل يك لوله را پيدا كرده و حجم غذايي كه مي توانيد بخوريد كاهش مي يابد.
جراحي چاقي چيست؟
چراحي چاقي انواع مختلفي دارد كه هر يك مزايا و ريسكهاي خاص خود را دارند.
جراحي چاقي و يا جراحي كاهش وزن يك راه جراحي براي افراد چاق براي رسيدن به وزن سالم تر است. اين شيوه زماني استفادهميشود كه فرد با رژيم و يا ورزش نتواند به وزن ايده آْل رسيده و سلامت فرد در خطر باشد. همان طور كه گفته شد جراحي مختلف انواع مختلفي دارد اما هدف كلي در همه آنها كم كردن ميزان غذايي است كه مي توانيد در يك وعده بخوريد و در نتيجه كاهش وزن است.