آب سیاه یا گلوکوم

گلوکوما زمانی رخ می دهد که فشار داخل چشم به سرعت بالا می رود. از علایم معمول می توان به درد در چشم، قرمزی چشم و کاهش بینایی اشاره کرد. درمان فوری برای تسکین علایم و پیشگیری از فقدان دایم بینایی مورد نیاز می باشد. این بیماری قابل درمان عمدتا افراد مسن را درگیر میکند، اگرچه گاها در جوانی نیز رخ می دهد.

آناتومی چشم

زمانی که به جسم می نگرید، نور تابش شده از شی ابتدا از قرنیه و سپس از عدسی عبور کرده و به شبکیه در پشت چشم می رسد. قرنیه و عدسی کمک به تمرکز نور روی شبکیه می کنند. پیام های عصبی از سلول های بینایی (سلول های میله ای و مخروطی) موجود در شبکیه گذشته و از طریق فیبرهای عصبی موجود در عصب چشمی، به سمت مغز می روند. سپس پیام ها توسط مغز تفسیر شده و به فرد توانایی دیدن می دهند.

مردمک (ناحیه سیاه در میان چشم) به تنظیم مقدار نوری که هر چشم دریافت می کند، کمک خواهد کرد. ماهیچه های عنبیه (که به چشم رنگ می بخشد) اندازه مردمک را کنترل می کنند. این ماهیچه ها می توانند باعث منبسط شدن (بزرگ شدن) یا منقبض شدن (کوچک شدن) مردمک شوند. زمانی که مردمک منبسط می شود، نور بیشتری وارد چشم شده و زمانی که منقبض می شود، نور کمتری می تواند به داخل چشم وارد گردد.

شکل چشم همچنین باید حفظ شود، به طوریکه بتواند به درستی عمل کرده و پرتوهای نور را به دقت روی شبکیه متمرکز کند. از اینرو چشم با ماده ای پر شده که کمی شبیه ژله بوده و ویترئوس هومور (هومور به معنی مایع) نام دارد (ماده ژلاتینی میان عدسی و شبکیه چشم). ناحیه جلوی چشم با مایع شفافی به نام آکئوس هومور پر شده که مرطوب تر می باشد (این مایع بین قرنیه و عدسی در گردش میباشد). قسمتی از چشم در پشت عدسی که با ویترئوس هومور پر شده، حفره خلفی نامیده می شود و قسمتی در جلوی عدسی، که با مایعی به نام آکئوس هومور پر شده، حفره قدامی نام دارد.

آکئوس هومور پیوسته توسط سلول های مویی شکل اطراف ساخته می شود. این مایع از مردمک عبور کرده، به ناحیه جلوی چشم رفته و سپس به منطقه غربال مانندی به نام شبکه میله ای (بافت اسفنجی) که در نزدیکی پایه عنبیه واقع شده، می ریزد. در نتیجه، تولید مداومی از مایع آکئوس هومور و انتشار آن وجود دارد. این عمل، سطح مایع را متعادل نگه می دارد.

بیماری گلوکومای حاد چیست؟

گلوکومای حاد (AACG) زمانی رخ می دهد که فشار داخل چشم به سرعت بالا می رود. این وضعیت یک وضعیت اورژانس بوده و درصورتی که به سرعت درمان نشود، می تواند به فقدان دایم بینایی منجر شود. AACG، گاهی به عنوان گلوکومای حاد زاویه بسته یا گلوکومای حاد بیان می شود.

انواع دیگری از گلوکوما وجود دارد که به ندرت رخ می دهند. شایع ترین نوع، گلوکومای مزمن زاویه باز می باشد (همچنین گلوکومای ابتدایی زاویه باز یا گلوکومای مزمن ساده نامیده می شود). سایر انواع گلوکوما که شیوع کمتری دارند، شامل گلوکومای ثانویه و گلوکومای مادرزادی می باشند. ادامه این مطلب تنها در مورد AACG بحث می کند.

علت این بیماری چیست؟

در بیماری AACG، یک انسداد ناگهانی در اطراف شبکه میله ای (بافت اسفنجی) به وجود آمده، به طوریکه مایع آکئوس هومور نمی تواند به خارج از چشم جاری شود. اما همچنان مایع بیشتری در حال ساخته شدن می باشد، از این رو فشار داخل چشم به سرعت شروع به بالا رفتن می کند. همچنانکه فشار افزایش می یابد، می تواند به اعصاب بینایی در پشت چشم آسیب زده و بینایی را تحت تاثیر قرار دهد.

علت انسداد چیست؟

برخی از افراد به دلیل آناتومی (ساختار) چشم، برای پیشرفت AACG مستعد تر هستند. برای مثال، چنانچه ناحیه نزدیک پایه عنبیه بسیار باریک باشد، شبکه میله ای می تواند به آسانی مسدود گردد. یا چنانچه عدسی ضخیم تر شده و بیشتر از حد طبیعی پیش رود، می تواند تاثیر یکسانی داشته باشد. از اینرو، برخی از افراد به آنچه که تحت عنوان زاویه باریک نشر یا حفره قدامی سطحی شناخته می شود، مبتلا هستند. این عوامل می توانند فرد را برای پیشرفت گلوکومای حاد مستعد تر سازند. در برخی از افراد، زمانی که عنبیه نرم تر و نازکتر از حالت معمول باشد، احتمال اینکه باعث انسداد شبکه میله ای شود، بیشتر است.

همانطور که در بالا اشاره شد، ماهیچه های عنبیه مسئول کنترل اندازه مردمک هستند. به طور کلی، در فردی که مستعد به AACG است، این عارضه زمانی اتفاق می افتد که مردمک منبسط (بزرگتر) شده و عدسی به پشت عنبیه می چسبد. این به این معناست که آکئوس هومور قادر به انتشار از حفره خلفی چشم از میان مردمک به حفره قدامی نمی باشد. این انسداد در جریان مایع، باعث می شود تا فشار در حفره خلفی افزایش یابد. در نتیجه، مایع آکئوس در پشت عنبیه تجمع یافته و باعث متورم شدن عنبیه به سمت جلو و انسداد شبکه میله ای می گردد. این وقایع از نشر مایع آکئوس از چشم پیشگیری کرده و فشار داخل چشم به سرعت افزایش می یابد. این عارضه به ویژه زمانی اتفاق می افتد که فرد عنبیه نرم و نازک یا حفره قدامی سطحی دارد.

آیا عوامل دیگری می توانند این بیماری را هدف قرار دهند؟

اگر مستعد AACG هستید، شرایطی وجود دارد که ممکن است این عارضه را مورد هدف قرار دهد. برای مثال، وقتی در شرایطی هستید که احتمال دارد مردمک چشم شما بزرگتر شود، وقوع یک حمله AACG نسبتا شایع است. بزرگتر شدن مردمک می تواند در هنگام تماشای تلویزیون در نور کم یا در مدت استرس و هیجان باشد.

داروهای گوناگونی می توانند AACG را در افراد مستعد مورد هدف قرار دهند. در کل برای یک جمعیت، احتمال مبتلا شدن به گلوکومای حاد با این داروها بسیار پایین است – از اینرو این داروها به طور کلی بدون نگرانی بیش از حد تجویز می شوند. اما اگر به شما اخطار داده شده که ممکن است مستعد ابتلا به AACG باشید، به پزشک معالج خود قبل از شروع داروهای جدید یا قطره های چشم خبر دهید، به ویژه اگر جزء یکی از داروهایی باشد که در فهرست زیر آمده است.

داروهای رایج مورد استفاده که ممکن است AACG را مورد هدف قرار دهند، شامل موارد زیر هستند:

·         قطره های چشم که برای بزرگ شدن مردمک استفاده می شوند – این قطره ها ممکن است برای معاینه چشم استفاده شوند.

·         داروهای ضدافسردگی سه چرخه ای یا انواع SSRI.

·         برخی از داروهای مورد استفاده برای درمان تهوع، استفراغ یا شیزوفرنی (دارویی به نام فنوتیازین).

·         Ipratropium (که برای آسم استفاده می شود).

·         Topiramate.

·         برخی از داروهای مورد استفاده برای درمان حساسیت ها یا زخم های معده، از قبیل کلرفنامین، سیمتیدین، رانی تیدین.

·         داروهای مورد استفاده در طول بیهوشی عمومی.

چه کسانی به این بیماری مبتلا می شوند؟

تقریبا 1 نفر از هر 1000 نفر به AACG مبتلا می شوند. احتمال ابتلا به این بیماری در افراد بالای 40 سال بیشتر است و اغلب حول و حوش سن 60 تا 70 سالگی اتفاق می افتد. این بیماری در افراد دوربین و در زنان شایع می باشد. همچنین در آسیایی های جنوب شرقی و اسکیموها رایج است.

اگر یکی از خویشاوندان نزدیک شما (مادر، پدر، خواهر یا برادر) مبتلا به AACG هستند، در معرض خطر زیادی برای پیشرفت این بیماری قرار دارید. به این دلیل که شکل چشم اغلب وراثتی است. در نتیجه، درصورتی که آناتومی چشم خویشاوندان شما، آنها را مستعد پیشرفت AACG ساخته است، این امر می تواند برای شما نیز مشابه باشد. در این شرایط بهتر است برای معاینه چشم خود، نزد چشم پزشک بروید.

علایم این بیماری چیست؟

علایم معمولا به طور ناگهانی شروع می شوند و شامل موارد زیر هستند:

·         درد شدید و ناگهانی در داخل و اطراف چشم.

·         قرمزی چشم.

·         کاهش بینایی یا تاری دید، اغلب با وجود هاله هایی که در اطراف نور مشاهده می شود.

·         درد ممکن است اطراف سر پخش شده و به عنوان یک سردرد شدید احساس گردد.

·         در برخی از افراد حالت تهوع (احساس بیماری)، استفراغ یا دردهای شکمی پیشرفت می کند.

·         چشم ممکن است حساس و سخت شود.

همانطور که در بالا توضیح داده شد، علایم ممکن است در شرایطی مانند نور کم، هیجان ناگهانی، بعد از مصرف داروهای خاص، یا بعد از بیهوشی عمومی آغاز شوند.

هرچند حملات AACG معمولا عود می کنند، اما در برخی از افراد این حملات می توانند برای ساعت ها به طول انجامیده و سپس علایم مجددا بهبود یابند. هر زمانی که فرد دچار حمله می شود، بینایی فرد ممکن است بیشتر آسیب ببیند. چنانچه این علایم را دارید، بهتر است فورا جهت پیشگیری از حملات شدیدتر، به پزشک مراجعه نمایید.

چگونه این بیماری تشخیص داده می شود؟

تشخیص بیماری از روی علایم و ظاهر چشم می باشد. یک تشخیص موقتی ممکن است توسط هر پزشکی گرفته شود (نه لزوما توسط یک چشم پزشک). تشخیص می تواند توسط آزمایشات انجام شده توسط چشم پزشک تایید گردد. این آزمایشات معمولا شامل تست های چشم با استفاده از نور ویژه و ذره بینی که اسلیت لمپ (ابزاری متشکل از منبع نوری بسیار شدید که می تواند جهت درخشیدن لایه ظریف نور در داخل چشم متمرکز شود) نام دارد، و اندازه گیری فشار داخل چشم می باشد. همچنین عدسی ویژه ای می تواند برای ارزیابی کانال های خروجی در اطراف ناحیه بافت اسفنجی چشم استفاده شود. این عدسی، گنیوسکوپی (مشاهده زاویه میان قرنیه و عنبیه) نام دارد.

درمان

درمان اولیه

درمان فوری برای AACG مورد نیاز می باشد. بهتر است که در اسرع وقت فرد توسط یک چشم پزشک معاینه شود. درصورتی که دسترسی به چشم پزشک زمان بر باشد، برخی از درمان ها می توانند آغاز شوند. نباید چشمی را که تحت تاثیر قرار گرفته با دستمال بپوشانید. چنانچه این کار را انجام دهید، مردمک شما بیشتر منبسط شده و می تواند شرایط را بدتر کند.

اولین درمان مصرف داروهایی است که فشار داخل چشم را کاهش می دهند. انواع گوناگونی از داروها و قطره های چشم وجود داشته که ممکن است در ترکیبات مختلف استفاده شوند. درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

·         قطره های چشم محتوی داروهای مسدود کننده بتا (جهت کاهش مایع در داخل چشم) و استروئیدها (جهت کاهش تورم).

·         تزریق دارویی به نام استازولامید.

·         قطره های چشم پیلوکارپین که باعث انقباض مردمک چشم شده و کمک به حرکت عنبیه جدا از بافت اسفنجی می کند. این قطره ها به باز شدن انسداد و جاری شدن مایع آکئوس هومور کمک می کنند.

·         سایر انواع قطره های چشم که می توانند مایع را در داخل چشم کاهش دهند، از قبیل بریمونیدین.

·         سایر داروهای کاهش دهنده مایع از قبیل مانیتول که به صورت داخل وریدی (در داخل رگ) تجویز می شوند.

همچنین ممکن است درصورت نیاز مسکن ها و داروهای ضد بیماری تجویز گردد.

درمان های بیشتر

زمانی که فشار داخل چشم پایین بیاید، درمان های بیشتر برای پیشگیری از بازگشت مجدد AACG مورد نیاز می باشد. این درمان ها شامل استفاده از درمان های لیزری یا جراحی برای ایجاد یک حفره کوچک در داخل عنبیه است. این حفره به مایع اجازه می دهد که آزادانه در اطراف عنبیه جاری شده و می تواند از تورم عنبیه به سمت جلو و انسداد بافت اسفنجی در آینده پیشگیری کند.

·          درمان لیزری، پریفرال آیریدکتومی (ایجاد حفره ای در قسمت بیرونی عنبیه) نام دارد. این روش درمان، یک روش معمول می باشد. معمولا دو حفره کوچک در عنبیه با استفاده از لیزر ایجاد می شود. این حفرات تقریبا برای سایر افراد نامحسوس هستند.

·         درمان جراحی، که شامل جراحی عنبیه و ایجاد حفره ای در آن می باشد، گزینه دیگری است. در این روش، یک حفره کوچک مثلثی در عنبیه ایجاد می شود. این حفره در آینده مانند یک مثلث بسیار سیاه و کوچک در لبه عنبیه قابل مشاهده می باشد.

معمولا درمان جراحی و لیزر نیز اغلب در همان زمان، برای چشم دیگر توصیه می شود. هدف از این کار پیشگیری از بروز AACG در چشم دیگر می باشد. گاهی قطره های چشم به عنوان درمان های دراز مدت مورد نیاز هستند و فشار داخل چشم را تحت کنترل نگه می دارند.

چشم انداز این بیماری چیست؟

درصورتی که درمان به سرعت آغاز شود، چشم انداز این بیماری خوب می باشد. چشم ها پس از مدتی بهبود یافته و درمان لیزر و جراحی می توانند از مشکلات بازگشت جلوگیری نمایند. چنانچه حمله شدید باشد یا درمان به تاخیر افتد، فشار بالا در داخل چشم می تواند به اعصاب بینایی و رگ های خونی آسیب بزند. در این حالت، این خطر وجود دارد که بینایی شما دایما در چشمی که تحت تاثیر قرار گرفته، کاهش یابد.

رانندگی و گلوکوما

بسیاری از افراد پس از بهبود AACG، اجازه رانندگی دارند. حتی اگر بینایی در یک چشم کاهش یابد، ممکن است فرد همچنان اجازه رانندگی داشته باشد درصورتی که بینایی در چشم دیگر به اندازه کافی خوب باشد. هرچند به توصیه هایی از سوی چشم پزشک نیاز دارد. درصورتی که رانندگی می کنید و گلوکوما باعث فقدان بینایی در هر دو چشم شود، طبق قانون باید اداره راهنمایی و رانندگی را مطلع نمایید. اداره راهنمایی و رانندگی معمولا با پزشک معالج تماس گرفته و برای تهیه گزارشی در مورد مشکلات چشمی فرد، سوالاتی از آنها می کنند. این اداره همچنین ممکن است ارزیابی از بینایی فرد توسط یک چشم پزشک ترتیب دهد.

آیا می توان از این بیماری پیشگیری نمود؟

همانطور که در بالا ذکر شد، برخی از افراد در معرض خطر زیادی برای ابتلا به AACG هستند، به این دلیل که این افراد حفره سطحی قدامی یا زاویه نشر باریک دارند. گاهی اوقات، این بیماری در ارزیابی های روزمره چشم مورد توجه قرار می گیرد. ممکن است در این باره به فرد گفته شده و توصیه هایی در مورد احتیاط در مصرف داروهای ویژه و قطره های چشم (همانطور که در بالا مشاهده می شود) به وی داده شود. درصورتی که فرد در معرض خطر بالای AACG باشد، ممکن است به وی توصیه های درمانی از قبیل ایجاد حفره در خارج از عنبیه جهت پیشگیری از AACG، داده شود.  

از علایم AACG مطلع باشید. درصورت پیشرفت قرمزی چشم همراه با درد و تهوع یا همراه با کاهش بینایی، باید فورا به دنبال توصیه های پزشکی باشید. درصورت مصرف داروهای جدید یا استفاده از قطره های چشم جهت انبساط مردمک، و داشتن علایم AACG، بی درنگ به دنبال توصیه های پزشکی باشید. به پزشک خود در مورد داروها و علایم بگویید. این امر تشخیص اولیه مشکلات را آسانتر می سازد.